De Europese Natuurherstelverordening en de toekomst van de BEA
Waarom boomkroonbedekking, boomkroonvolume en GIS steeds belangrijker worden bij ruimtelijke ontwikkelingen
“Een boom is meer dan een object dat behouden blijft of wordt gekapt. De werkelijke waarde van een boom ligt in de bijdrage die hij levert aan een gezonde, klimaatbestendige en biodiverse leefomgeving.”
Sinds 18 augustus 2024 is de Europese Natuurherstelverordening (EU 2024/1991) van kracht. Deze verordening vormt een belangrijk onderdeel van de Europese Green Deal en heeft als doel het verlies aan biodiversiteit te stoppen en natuur actief te herstellen.
Voor veel boombeheerders en boomadviseurs lijkt dit in eerste instantie vooral natuurbeleid. Toch heeft de verordening ook gevolgen voor ruimtelijke ontwikkelingen binnen de bebouwde omgeving. Gemeenten worden steeds vaker geconfronteerd met de vraag hoe ontwikkelingen zich verhouden tot het behoud van stedelijk groen, boomkroonbedekking en biodiversiteit.
Hierdoor verandert niet alleen het gemeentelijk groenbeleid, maar ontwikkelt ook de Bomen Effect Analyse (BEA) zich verder als hulpmiddel binnen de ruimtelijke planvorming.
Van individuele bomen naar stedelijke ecosystemen
Een Bomen Effect Analyse is van oorsprong een boomtechnisch adviesinstrument. Het doel is inzichtelijk te maken welke gevolgen een ruimtelijke ontwikkeling heeft voor bestaande bomen en of duurzame instandhouding mogelijk is.
Daarbij wordt onder meer gekeken naar:
- conditie en vitaliteit;
- toekomstverwachting;
- beworteling;
- groeiplaats;
- stabiliteit;
- invloed van bouw- en graafwerkzaamheden.
Deze boomtechnische beoordeling blijft ook in de toekomst de basis van iedere BEA.
De Europese natuurherstelverordening
De Europese Natuurherstelverordening vraagt echter om een bredere blik. Niet alleen de individuele boom staat centraal, maar ook de bijdrage die bomen leveren aan het functioneren van het stedelijk ecosysteem. Grote bomen leveren immers veel meer dan alleen een landschappelijke of esthetische waarde. Zij zorgen voor schaduw, verkoeling, waterberging, luchtzuivering en vormen een belangrijk leefgebied voor vogels, insecten en andere soorten.
Juist deze zogenoemde ecosysteemdiensten krijgen binnen de Europese regelgeving steeds meer aandacht.
Artikel 8: stedelijk groen krijgt een centrale plaats
Voor gemeenten is vooral artikel 8 van de Europese Natuurherstelverordening van belang. Dit artikel richt zich specifiek op het herstel van stedelijke ecosystemen.
De verordening bepaalt dat lidstaten ervoor moeten zorgen dat:
- tot uiterlijk 31 december 2030 geen nettoverlies optreedt van de totale oppervlakte stedelijk groen en de stedelijke boomkroonbedekking ten opzichte van het referentiejaar 2024;
- vanaf 1 januari 2031 een aantoonbare stijgende trend wordt gerealiseerd in zowel stedelijk groen als boomkroonbedekking.
Deze verplichtingen zijn formeel gericht aan de lidstaten, maar werken in de praktijk door naar provincies en gemeenten. Gemeenten nemen immers besluiten over gebiedsontwikkelingen, herinrichtingen en vergunningverlening. De gevolgen van ruimtelijke ontwikkelingen voor stedelijk groen zullen daardoor steeds beter inzichtelijk moeten worden gemaakt.
Waarom alleen bomen tellen niet voldoende is
Bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt nog vaak gesproken over het aantal bomen dat behouden blijft of wordt gekapt. Dat lijkt logisch, maar geeft slechts een beperkt beeld van de werkelijke gevolgen voor de leefomgeving.
Een volwassen eik kan ecologisch, klimatologisch en ruimtelijk een veel grotere bijdrage leveren dan meerdere jonge bomen samen. Toch tellen beide situaties in aantallen misschien hetzelfde.
Daarom ontstaat steeds meer aandacht voor boomkroonbedekking en boomkroonvolume. Deze indicatoren zeggen veel meer over de kwaliteit van het aanwezige stedelijke groen en de ecosysteemdiensten die bomen daadwerkelijk leveren.
Boomkroonbedekking als indicator voor stedelijk groen
Boomkroonbedekking geeft aan welk deel van een gebied daadwerkelijk wordt afgedekt door boomkronen. Deze indicator wordt internationaal steeds vaker gebruikt om de kwaliteit van stedelijk groen te beoordelen.
Boomkroonbedekking is direct gerelateerd aan:
- schaduwwerking;
- beperking van hittestress;
- opvang van hemelwater;
- luchtzuivering;
- biodiversiteit;
- ruimtelijke kwaliteit.
Juist daarom wordt boomkroonbedekking expliciet genoemd in artikel 8 van de Europese Natuurherstelverordening.
Boomkroonvolume: een volgende stap
Boomkroonbedekking vertelt echter niet het hele verhaal. Twee wijken kunnen een vergelijkbare kroonbedekking hebben, terwijl de kwaliteit van het bomenbestand sterk verschilt.
Het Norminstituut Bomen heeft daarom het begrip boomkroonvolume (BKV) verder uitgewerkt binnen het Handboek Bomen en de Landelijke Bomennorm. Boomkroonvolume beschrijft niet alleen de oppervlakte van een boomkroon, maar de volledige driedimensionale omvang van de kroon. Hierdoor ontstaat een realistischer beeld van de bijdrage die bomen leveren aan een gezonde leefomgeving.
Het kroonvolume hangt direct samen met de hoeveelheid bladmassa. Juist die bladmassa bepaalt in belangrijke mate de ecosysteemdiensten van een boom, zoals verkoeling, waterverdamping, koolstofvastlegging en leefgebied voor planten en dieren.
Boomkroonvolume vormt daarmee een waardevolle aanvulling op boomkroonbedekking en helpt om de kwaliteit van het stedelijk bomenbestand beter te beoordelen.
De relatie met de 3-30-300-regel
De internationale 3-30-300-regel, ontwikkeld door professor Cecil Konijnendijk, sluit goed aan bij deze ontwikkeling.
De vuistregel stelt dat:
- vanuit iedere woning ten minste drie volwassen bomen zichtbaar zouden moeten zijn;
- een wijk minimaal 30% boomkroonbedekking zou moeten hebben;
- iedere inwoner binnen 300 meter toegang zou moeten hebben tot een kwalitatieve groene ruimte.
Deze eenvoudige vuistregel laat zien dat de kwaliteit van stedelijk groen niet alleen wordt bepaald door het aantal bomen, maar vooral door hun bijdrage aan de leefomgeving. Diverse gemeenten, waaronder Arnhem, gebruiken deze benadering inmiddels als inspiratie voor hun vergroeningsbeleid.
GIS maakt effecten zichtbaar
De ontwikkeling van geografische informatiesystemen (GIS) biedt nieuwe mogelijkheden om de effecten van ruimtelijke ontwikkelingen objectief in beeld te brengen.
Met GIS kunnen onder andere worden geanalyseerd:
- boomlocaties;
- kroonprojecties;
- boomkroonbedekking;
- boomkroonvolume;
- veranderingen in de groenstructuur;
- effecten van ontwerpvarianten.
Door deze analyses te combineren met een boomtechnisch onderzoek ontstaat een objectieve onderbouwing van de effecten van een ontwikkeling op het stedelijk groen.
De Bomen Effect Analyse ontwikkelt zich mee
De Europese Natuurherstelverordening vraagt niet om een nieuwe Bomen Effect Analyse. De boomtechnische beoordeling van conditie, toekomstverwachting, beworteling en groeiplaats blijft de basis.
Wel ontstaat ruimte om de BEA – afhankelijk van de aard en omvang van een project – aan te vullen met analyses van boomkroonbedekking, boomkroonvolume en GIS. Daarmee ontstaat een completer beeld van de gevolgen van een ontwikkeling voor het stedelijk ecosysteem.
Deze aanvullende analyses zijn op dit moment geen standaardonderdeel van iedere BEA, maar kunnen bij complexe gebiedsontwikkelingen een belangrijke meerwaarde bieden. Ze ondersteunen niet alleen de boomtechnische beoordeling, maar ook de beleidsmatige afweging die gemeenten steeds vaker moeten maken in het kader van klimaatadaptatie, biodiversiteit en de Europese Natuurherstelverordening.
Hiermee ontwikkelt de Bomen Effect Analyse zich verder als een integraal afwegingsinstrument waarin boomtechniek, ruimtelijke kwaliteit en ecologische waarden samenkomen.
Voorbeeld uit de praktijk
Bij een recente Bomen Effect Analyse is aanvullend onderzocht welke invloed een binnenstedelijke ontwikkeling heeft op de bestaande boomstructuur. Naast de traditionele boomtechnische beoordeling zijn met behulp van GIS ook de boomkroonbedekking en het boomkroonvolume geanalyseerd.
De analyse liet zien dat niet het aantal te verwijderen bomen de grootste invloed had op de kwaliteit van het stedelijk groen, maar vooral het verlies van enkele omvangrijke bomen met een groot kroonvolume. Door het ontwerp te optimaliseren konden meer bomen duurzaam behouden blijven en bleef een groter deel van de bestaande boomkroonbedekking behouden.
Dit praktijkvoorbeeld laat zien dat aanvullende analyses van boomkroonbedekking en boomkroonvolume een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan een transparante belangenafweging.
Conclusie
De Europese Natuurherstelverordening verandert niet alleen het natuurbeleid, maar ook de manier waarop wij naar bomen binnen ruimtelijke ontwikkelingen kijken.
Het behouden van bomen blijft belangrijk, maar de aandacht verschuift steeds meer naar de kwaliteit van het stedelijk groen en de ecosysteemdiensten die bomen leveren.
De Bomen Effect Analyse blijft daarbij het fundament van de boomtechnische beoordeling. Door deze – waar relevant – aan te vullen met analyses van boomkroonbedekking, boomkroonvolume en GIS ontstaat een completer beeld van de gevolgen van ruimtelijke ontwikkelingen voor de leefomgeving.
Daarmee ontwikkelt de Bomen Effect Analyse zich van een boomtechnisch adviesdocument naar een integraal afwegingsinstrument waarin boomtechniek, klimaatadaptatie, biodiversiteit en ruimtelijke kwaliteit samenkomen.